Devşirme Malzeme Üzerine Bazı Tespitler

Günümüz modern dünyasında teknolojinin gelişmesine paralel olarak mimarlık da geçmişe göre önemli ilerlemeler göstermiş, bir mimarlık yapısının bina edilmesi çok pratik ve kolay bir hal almıştır. Son derece işlevsel niteliklere sahip günümüz mimarlığı nedense bir Selçuklu ya da Osmanlı yapılarına bakarken duyduğumuz haz ve meraktan yoksundur. Belki de bunun nedeni günümüz yapılarında kolay kolay bulamadığımız; el emeği ürünü, her noktasında harmanlanmış bir kültür dokusu barındıran ve asırların birikimine dayanan bir sütun başlığı göremeyişimizdir. Her ne olursa olsun insan geçmişe ayrı bir hayranlıkla bakıyor kentlerimizin orta yerinden göğe yükselen gökdelenlere rağmen. İşte devşirme malzemeler de geçmişe duyduğumuz hayranlığın kilit taşlarından biridir.

Türkçe’de “devşirme” sözcüğü: toplamak, bir araya getirmek anlamına gelir. Bir sanat tarihi terimi olarak baktığımızda ise; “Önce başka bir yapıda kullanılmış, sonra oradan alınarak yeni bir yapıda farklı ya da benzer amaçlarla ele alınmış yapı ögelerini niteler. Bunlar genellikle bezeli ya da işlenmiş yapı taşlarıdır. Bunlara “spolie” de denilebilir; fakat spolie tüm sanatlarda geçerli iken, devşirme sözcüğü yalnızca mimarlıkta geçerlidir.* “Spolie” nin tanımı ise ; “Eski bir sanat ürününün bir ya da birkaç parçasını yeni bir sanat yapıtı içinde, tanınabilirliğini ortadan kaldırmaksızın kullanmadır.” Ortaçağ Avrupası’nda Antik dönemin mücevher ve rölyefleri spolie olarak cilt ve rölikerlerde kullanılmıştır. Mimarlıkta bu duruma daha sık rastlanılmaktadır. Antik parçalar Anadolu’da Klasik Osmanlı Dönemi öncesinin yapılarında, Erken İslam Sanatı’nda, Erken Hristiyan ve Ortaçağ Avrupa Mimarlığı’nda yaygın biçimde kullanılmıştır.*Bu bağlamda geçmiş kültürlere ait yapılardan alınan malzemeler söz konusu olduğu gibi bazen de aynı döneme ve uygarlığa ait malzeme ikinci defa kullanılabilir. İslam Sanatı’ nda devşirme malzeme kullanımın erken örneklerinden biri Şam Emeviye Camii’ nin doğu, batı ve kuzey giriş kapılarındaki antik düzenlemeler ile Bağdat Şehri ana kapılarıdır. Selçuklu Dönemi’ nde devşirme malzemenin nasıl temin edildiği konusunda kesin bir bilgi bulunmamaktadır.* Örneklerden yola çıkarsak devşirme malzemelerde ilk amacın işlevsellik olduğu net bir şekilde görülür. Öyle ki duvar örgüleri içinde tamamen taşıyıcı bir göreve sahip, plastik yönü ağır basan devşirme malzemeler, çoğunlukla belirli bir düzen içinde yer almadan mimari elemanlar arasına serpiştirilmiş bir şekilde karşımıza çıkar. Bunun en iyi örneği Konya Kadın Hanı’ nın duvar örgüleri içinde yer alan figürlü devşirme malzemelerdir. Üzerinde iki kadın figürü bulunan devşirme bir blok ile aslan figürlü devşirme bir taş malzeme, taşıyıcı bir görev amacıyla duvar örgüsü içine yerleştirilmişlerdir. Bunun dışında birçok kervansarayda Kadın Hanı’ nda olduğu gibi süslemeli devşirme malzemeler taşıyıcı sistem içinde düzensiz yerleşmeleriyle karşımıza çıkmaktadırlar. Ancak işlevsellik her ne kadar ön planda gibi görünse de bazı örneklerde devşirme malzemelerin gerek konumlandırılması gerek plastik özellikleri göz önüne alındığında kullanımındaki estetik kaygı gözden kaçmamalıdır. Buna en iyi örnek Eğret Hanı’ dır. Hanın portaline sağlı sollu yerleştirilmiş üçer adet devşirme sütun, gösterdiği simetri itibarıyla ve portale kattığı anıtsal duruş ile istetik bir kaygı barındırmaktadır. Yine Konya Sahibata Camii’ nin portali kaidesinde antik mermer lahitler uyum içinde yerleştirilmiş ve portalin bütünüyle iyi kaynaşmıştır. Buna benzer pek çok örnek verilebilir. Devşirme malzeme kullanımında yalnızca işlevsel ve estetik amaçlar dışında bu iki niteliğin aynı anda geçerli olduğu örnekler de mevcuttur. Bunu anlamak için Anadolu Selçuklu Dönemi Camileri’ ne bakmak yeterli olacaktır. Caminin sahınlarını bölen 24 ahşap sütunun üzerine yerleştirilmiş çeşitli korint ve dor tipi 24 adet devşirme sütun başlığı ile işlevsellik ve görsel bütünlük sağlanmıştır. Aynı durum Konya Alaeddin Camii için de geçerlidir. Bunların yanı sıra politik nedenlerin de devşirme malzeme kullanımında etkili olduğunu görmekteyiz.*

Kaynakça

Metin Sözen- Uğur Tanyeli, Sanat Kavram ve Terimleri Sözlüğü, 1996, s.66
Nermin Şaman Doğan- Turgay Yazar, Ortaçağ Anadolu Türk Mimarisinde Devşirme Malzeme Kullanımı, Edebiyat Fakültesi Dergisi, c.24, sayı 1, s.210-21

ETİKETLER